Hormoonverstoorders of EDC’s (endocrine disrupting chemicals) is een verzamelnaam voor een groep synthetische stoffen, zoals ftalaten, parabenen en bisfenolen, die in tal van producten terug te vinden zijn: pesticiden, verf, plastic, meubelen, huishoudproducten en verzorgingsproducten. Verschillende wetenschappers hebben aangetoond dat deze stoffen zich in het lichaam kunnen gedragen als hormonen — ook al zijn ze lichaamsvreemd — en zo de werking van onze eigen hormonen kunnen blokkeren of verstoren. De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwde in haar rapport van 2012 al dat hormoonverstorende stoffen een bedreiging vormen voor de volksgezondheid en het milieu.
Je badkamer is een laboratorium
Conventionele verzorgingsproducten en make-up kunnen verschillende stoffen bevatten die op de Europese lijst van (mogelijke) hormoonverstoorders staan. Tandpasta kan triclosan bevatten, lippenstift kan parabenen bevatten, in nagellak wordt soms triphenyl phosphate gebruikt en in oxidatieve haarkleuring zit vaak resorcinol. Ook chemische zonnefilters zoals benzophenone-3 (oxybenzone) staan al enkele jaren onder verscherpt toezicht. Dit zijn helaas slechts enkele voorbeelden.
Hoeveel invloed hebben al die chemicaliën op jou en je gezin?
Hormoonverstoorders worden in de wetenschappelijke literatuur in verband gebracht met hormoongerelateerde aandoeningen en bepaalde kankers, aangeboren afwijkingen, stoornissen van het immuunsysteem, vruchtbaarheidsproblemen en verstoorde hersenontwikkeling. Ze kunnen de hypothalamus, de schildklier en de pancreas ontregelen, en ook de voortplantingsorganen aantasten. Het ongeboren kind loopt hier het meeste risico: de foetus is tijdens zijn ontwikkeling erg gevoelig voor blootstelling aan hormoonverstoorders, en hoe jonger het kind, hoe groter de mogelijke gevolgen op lange termijn.
Bepaalde hormoonverstoorders verlaten het lichaam binnen enkele dagen via de urine; andere stapelen zich op en blijven soms tientallen jaren aanwezig. Het grootste risico schuilt in de combinatie van verschillende hormoonverstoorders, die elkaars effect kunnen versterken.
Vroeger dacht men dat de placenta de baby beschermde tegen giftige stoffen, maar biomonitoringonderzoek heeft aangetoond dat in navelstrengbloed van pasgeborenen tot wel 300 verschillende industriële chemicaliën aangetroffen kunnen worden, waaronder een aantal hormoonverstoorders. Vrouwen die tijdens de zwangerschap blootgesteld worden aan hormoonverstoorders hebben een grotere kans op een kind met een hormoongerelateerde aangeboren afwijking. Het is dan ook belangrijk dat zwangere vrouwen die blootstelling waar mogelijk beperken.
Een deel van het probleem is dat zorgverleners rond zwangerschap hier vaak weinig over weten. Een geruststellend “die crème dringt niet door de huidlagen” houdt niet altijd steek: van een aantal van deze stoffen is net aangetoond dat ze wél in bloed, placenta of moedermelk terechtkomen. Een goedbedoeld maar fout advies kan dus grotere gevolgen hebben dan de zorgverlener vermoedt.
Waarom gebruiken cosmeticafabrikanten hormoonverstoorders?
Sommige van deze stoffen, zoals resorcinol of bepaalde parabenen, zijn goedkoop en makkelijk te verwerken. Resorcinol wordt bijvoorbeeld gebruikt in oxidatieve haarkleuring omdat het, samen met waterstofperoxide, voor een goed dekkende en langhoudende kleur zorgt, ook bij grijs haar — al kan dat ten koste gaan van droog, stug of zelfs uitvallend haar. Parabenen zijn op hun beurt eenvoudig inzetbare bewaarmiddelen; overschakelen naar een natuurlijk alternatief zoals Leucidal (gefermenteerd radijsextract) is duurder en vraagt specifieke kennis, omdat de hele formule en bereidingswijze daarop afgestemd moet worden. Wanneer fabrikanten parabenen toch vervangen, grijpen ze daarom vaak naar phenoxyethanol of methylisothiazolinone — beide bekende allergenen, dus ook geen ideale oplossing.
Sinds 2019 houdt de Europese Commissie een prioriteitenlijst van 28 stoffen bij die mogelijk hormoonverstorend zijn, de wetenschappelijke evaluatie is een trager proces dan je zou willen.
Waar op letten bij cosmetica?
- Ftalaten: vooral relevant in synthetisch parfum, herkenbaar op het etiket als bijvoorbeeld Diethyl Phthalate (DEP).
- Parabenen: bewaarmiddelen, herkenbaar als methylparaben, ethylparaben, propylparaben, butylparaben.
- UV-filters: benzophenone-3 (oxybenzone), octocrylene, homosalate, 4-methylbenzylideencamfer (4-MBC). Deze staan op de Europese prioriteitenlijst voor herbeoordeling als mogelijke hormoonverstoorder en zijn ondertussen aan concentratielimieten gebonden (benzophenone-3 bijvoorbeeld tot 6% als UV-filter).
- Siliconen: cyclotetrasiloxaan (D4) is al verboden in EU-cosmetica. Cyclopentasiloxaan en cyclohexasiloxaan (D5 en D6) worden vanaf juni 2026 beperkt tot onder 0,1% in rinse-off producten, en vanaf 2027 ook in leave-on producten.
- Triclosan: antibacteriële stof, in de EU enkel nog toegelaten in lage concentratie in specifieke productcategorieën zoals tandpasta of handzeep.
- Resorcinol: in oxidatieve haarverf toegelaten tot 1,25%, momenteel onderwerp van een lopende Europese herbeoordeling als mogelijke hormoonverstoorder.
- Triphenyl phosphate: een weekmaker die soms in nagellak gebruikt wordt.
Hoe kan ik hormoonverstoorders vermijden?
Eet zoveel mogelijk biologisch om residu’s van pesticiden te vermijden. PAN Europe heeft een handige consumentengids gemaakt, samen met een lijst van groenten en fruit dat je best grondig wast en/of schilt, en groenten en fruit met de hoogste gehaltes aan hormoonverstorende pesticiden.
Kind en Gezin heeft een brochure uitgebracht specifiek voor zwangere vrouwen en jonge mama’s. Net als WECF (Women in Europe for a Common Future) die een brochure over babyverzorgingsproducten publiceerde.
Cosmetica gecertificeerd volgens de COSMOS-standaard (de gezamenlijke opvolger van onder meer BDIH, Ecocert en ICEA) of door NaTrue moet voldoen aan strikte ingrediëntenlijsten die gekende hormoonverstorende stoffen zoals parabenen, triclosan en synthetische UV-filters uitsluiten. En onze nagellak is gifvrij. Bij Druantia kan je dus veilig winkelen 🙂
Meer weten?
Wat is natuurcosmetica?
Over zonnebescherming
VRT nws hormoonverstoorders in nagellak (27/01/2026)
Federale overheidsdienst volksgezondheid (27/05/2024)
VRT nws over hormoonverstoorders in verzorgingsproducten (07/02/2022)
Persartikel Kom op tegen Kanker (30/01/2021)
VRT Nws over hormoonverstoorders (04/10/2017)
Dossier Kinderen en Milieuvervuiling – Humo en Petra De Sutter (09/04/2018)
Zwanger? video van Women in Europe for a Common Future (17/04/2015)
WHO rapport over hormoonverstoorders (19/02/2013)